Veel gestelde vragen Familieopstellingen.

1. Wat is dat eigenlijk, een opstelling?

‘Opstellen’ was aanvankelijk een methode om de onderliggende betrekkingen te onderzoeken, ontwikkeld vanuit psychodrama, groepstherapie en Gestalttherapie:

    Het is geen psychotherapie

Al snel bleek dat de relaties die de opstelling liet zien, ook inzichten bracht bij levensvragen en ziektes en invloed konden hebben op de genezing daarvan. Het familieopstellen werd daardoor ook interessant voor psychotherapeuten vanwege het helende aspect. Het is echter door Bert Hellinger en ook voor mij niet bedoeld en niet toegepast als een psychotherapeutische methode. Niet alles wat tot 'genezing' leidt is psychotherapeutisch! Een bijzondere ontmoeting, een goed gesprek met vrienden, kan ook helpen maar is daarmee geen psychotherapie. Je spreekt pas van een therapeutische methode in de formele zin, als er een therapeutische relatie is, een contract of afspraak: jij kunt met mijn begeleiding hier aan je probleem ‘werken’. Dat gebeurt uitdrukkelijk niet bij het familieopstellen.
Maar, omdat het voor sommige cliënten wel die suggestie wekt, en een opstelling een diepe invloed kan hebben, geeft dit werk aanleiding tot verwarring en is het ‘gebrek aan nazorg’ voor sommige psychotherapeuten een belangrijk punt van kritiek.
Het is dus belangrijk om je te realiseren dat je zelf volledig de verantwoordlijkheid houdt en hebt over je eigen leven.

2. Hoe gaat het in zijn werk?

Je kiest mensen uit als plaatsvervanger voor leden van je familie en plaatst deze in de ruimte op een aandachtige manier. Men was gewoon benieuwd wat dat liet zien over de relaties van de gezinsleden. Zonder dat er sprake was van een therapeutisch doel. Het werd niet alleen toegepast voor familiesystemen, maar ook voor leden van andere systemen of organisatie’s om te zien hoe zij zich ten opzichte van elkaar verhouden: een schoolsysteem waarin de relatie’s van leerling, leraar en schoolleiding opgesteld werden. Daarbij ging men nog een stap verder en stelde b.v. plaatsvervangers op voor ‘klanten’, het ‘product’, het ‘doel’, naast het ’personeel’ en de ‘leiding’. Ook bleek de invloed van het opstellen van het ‘land van herkomst’ voor een emigrant informatief omdat de verbinding tot zijn land zichtbaar werd en welke invloed dat op hem heeft.
Het familieopstellen liet zich niet tot een bepaalde beroepsgroep beperken, en is nu een methode of een middel om iets inzichtelijk te maken, zoals een scan of een microscoop ook voor verschillende doelen bruikbaar zijn.

Het meest omstreden en verbazingwekkende bleek vervolgens dat de plaatsvervangers, zodra ze opgesteld zijn, andere gevoelens waarnemen, laten we dit fenomeen het ‘plaatsvervangend waarnemen’ noemen. Zij blijken toegang te krijgen tot gevoelens en informatie die overeenkomen met de gevoelens en feiten van de mensen van wie zij de ruimtelijke plek innemen, zonder dat ze daar informatie over hebben gekregen. Een toegang tot een ‘wetend veld’ waar Sheldrake zich mee bezig houdt? Tot op dit moment is dat nog niet wetenschappelijk of psychologisch te verklaren, wel kun je het uitproberen. De kennis over de wetmatigheden die een familiesysteem ‘in orde’ houdt heeft Hellinger ontwikkeld uit psychotherapeutische en filosofische studie. Deze kennis leidt tot wijzigingen en helende interventies; de werkzaamheid hiervan toets je met het middel ‘opstellen’.
Het opstellen, met zijn vermogen tot ‘plaatsvervangende waarneming’, wordt vervolgens gebruikt om de onderlinge betrekkingen aan het licht te brengen, wijzigingen aan te brengen en te toetsen welke veranderingen er toe bijdragen, dat het probleem tot tevredenheid van alle betrokkenen een nieuwe oplossingsrichting kan krijgen.

3. Kom ik aan de beurt om zelf, naar aanleiding van mijn vraag, een opstelling te doen?

Deze vraag is voor een aantal deelnemers erg belangrijk. Onduidelijkheid hierover kan je vooraf en tijdens de workshop stress geven die het proces waar je voor komt verstoort. Je kunt je zelf niet forceren of een opstelling afdwingen. Het is prima om volledig bij jezelf te zijn en voor jezelf deel te nemen. Zo sta je meer open en blijft respectvol naar jezelf en de anderen. Op welke manier jouw vraag aan de orde komt is vaak verrassend.
Het is dan ook belangrijk om te weten dat een eigen opstelling niet altijd nodig is en de representanten rol soms meer biedt en in beweging brengt. Dit vraagt om vertrouwen.
Je kunt aan het begin van de workshop aangeven graag een opstelling te willen doen, en vaak kom je ook aan de beurt. Vanuit mijn professionaliteit doe ik het echter alleen als ik ervaar dat je voldoende kracht hebt voor een opstelling en voldoende verbonden bent met je zelf.
Natuurlijk moet het ook een passende vorm zijn en het goede moment voor de vraag die je inbrengt. Het is ook belangrijk om een soort toestemming  van je familie te ervaren op zielsniveau om te kunnen opstellen. Ben je niet aan de beurt gekomen en wilde je dat wel, dan kom je een volgende keer altijd aan de beurt. Dit organiseer je ook voor jezelf door voor een familieopstelling inclusief te kiezen. 


4. Kun je vaker een opstelling doen?

“Ja, er kunnen verschillende redenen zijn, waarom het zinvol kan zijn om een volgende workshop te doen, al is het raadzaam een opstelling minstens een aantal maanden te laten doorwerken. In het begin zijn we vaak vol van alle indrukken. Wat beklijft is, wat we er zelf onbewust en bewust mee doen. Wat gezaaid is, en zo kun je het opstellingenbeeld zien, heeft tijd nodig om te ontkiemen. Aanvankelijk zochten we naar de enige juiste opstelling over die ene essentiële vraag.
Maar een eerdere opstelling kan ook een onderliggende vraag bloot leggen, er kunnen verschillende ‘dringende vragen’ zijn en het kan zijn dat de vorige keer niet het goede moment was, ik (of de opsteller) de ervaring niet had en het niet kon vinden. Het werk is (gelukkig) nog zo in ontwikkeling! Gaande die ontwikkeling blijkt pas hoe de opstelling gestuurd wordt door de focus, de vraag, die als een laserstraal licht laat schijnen op een bepaalde laag van het systeem. Daarmee komt iets aan het licht wat met die vraag te maken heeft en er blijft vanzelfsprekend ook iets in het donker.
Dit houdt in dat je bij een volgende vraag ook een ander laag te zien krijgt en dit keer het huidige systeem opstelt of juist het herkomst systeem; of meer de lijn van je vader onderzoekt of juist die van je moeder. In het begin wilde ik nog wel eens al die aspecten in één opstelling bewerken, maar de ervaring leert, dat door te beperken er meer kracht blijft in de opstelling.

5. Mijn plaats binnen het systemische opstellingenwerk als therapeut. 

Door de grotere bekendheid van familieopstellingen, roept het ook steeds meer kritische reacties op. Naast verwondering, ook scepsis en bezorgdheid. Scepsis aangewakkerd door wetenschappelijke vragen (is het bewezen? hoe werkt dat dan?) en bezorgdheid door therapeutische verwachtingen én de wijze waarop mensen hun verantwoordelijkheid uitbesteden aan een opstelling, zoals ‘uit de opstelling bleek heel duidelijk dat wij beter uit elkaar kunnen gaan’.
Tja, het wordt ook zorgelijk als mensen hun levensvragen niet meer zelf willen of kunnen koesteren en zich verschuilen achter de antwoorden die zij de opstelling toedichten.
Een familieopstelling kan de laag van de ziel in beeld brengen en daarmee een deel van de werkelijkheid laten zien, van dat moment, gezien vanuit die vraag. Er komt iets in het licht wat tot nu toe buiten beeld is gebleven. Daarmee kan het een nieuwe impuls geven aan het eigen zoek- en groeiproces, of een antwoord op een belangrijke vraag.


6. Waar sta ik?

We ondernemen verschillende dingen om onze problemen het hoofd te bieden. Een andere leefwijze, meer bewegen, tijd voor ontspanning, vriendschappen verzorgen, naar een dokter gaan, medicijnen innemen of culturele en spirituele voeding zoeken in de vorm van kunst, muziek en religie. Als we alleen werken met wat wetenschappelijk getoetst is voegen we niets toe aan de kennis in ons vakgebied. Bovendien blijken nieuwe invalshoeken vaak uit hele andere wetenschappelijke disciplines voort te komen. Ik houd wel van kruisbestuiving, onbekende wegen inslaan heeft in ieder vak tot ontwikkeling geleid. Het zoeken naar wegen om vrede te vinden met je lot, door het contact met je eigen ziel en/of familieziel te verdiepen of te herstellen is al heel oud en vormt één van die wegen. Een opstelling is een prachtige methode om een vraag op zielsniveau te onderzoeken, te beleven en een nieuwe richting te vinden voor een antwoord. Het kan een stap zijn binnen een therapie, maar vervangt niet je verantwoordelijkheid voor je persoonlijke gedrag. Als jouw gedrag of persoonlijkheid aanleiding geeft tot problemen voor jezelf of voor anderen, kun je kiezen om hier iets aan te doen. In een therapeutische relatie, of door het te nemen zoals het is, en misschien wel allebei. Dat blijft ieders eigen verantwoordelijkheid en vrije keuze, waarbij duidelijk moet zijn dat een opstelling op zich, geen therapie is. Wie zelf aan een opstelling heeft deelgenomen heeft ervaren welke bruikbare en diepe inzichten door het familieopstellen naar voren zijn gekomen, zoals de invloed van het geweten. Dit zijn vooral filosofische gezichtspunten die met een fenomenologische methode worden benaderd. Filosofie staat boven de verschillende toepassingsgebieden en Hellinger voelt zich vooral filosoof, hem gaat het om de wijsheid die het leven verdiept en steunt.
Ik wil als psychotherapeut voor mensen, naast het begeleiden van persoonlijke werk in een therapie, een kader scheppen waar zij op een respectvolle wijze met deze wijsheid in aanraking komen en in de familieopstelling iets kunnen terug vinden wat hen verder helpt.